Znanje je imanje:Zanatska djelatnost neophodna u svakom vijeku

Svaki je zanat zlatan
Zanatska djelatnost neophodna je u svakom vijeku. Iako stara izreka kaže da je znanje blago, njegov vlasnik to blago uvek mora da primijeni u praksi. Zahvaljujući zlatnim rukama i poznavanju zanata, i danas postoje ljudi koji žive isključivo od svog rada. Oni se ne plaše da će ostati bez posla, ne čekaju zaposlenje u državnim firmama, niti čekaju da se steknu „savršeni” uslovi da bi osnovali porodicu. Oni podižu djecu i uče ih osnovnoj životnoj lekciji – ako radiš, onda ćeš i imati.
Koliko je moć zlatnih ruku velika, ni danas ne može da odgonetne čovjek, niti to mogu da pojme bezbrojni algoritmi vještačke inteligencije. Jedan od neponovljivih simbola ljudske kreativnosti je jedinstveni stakleni pehar, čuvena pljevaljska Dijatreta iz 4. vijeka nove ere. Ovaj pehar, jedan od svega pet takvih u svijetu, pronađen je 1975. godine u Kominima, na rimskom arheološkom nalazištu Municipium S.
Kroz istoriju, ljudske ruke su stvarale veličanstvena djela koja prevazilaze granice vremena, spajajući zanat, nauku i umjetnost u vječni dokaz ljudskog genija. Od drevnih monumentalnih građevina, poput Velike egipatske piramide u Gizi izgrađene od 2,3 miliona kamenih blokova, preko mauzoleja Tadž Mahal isklesanog od bijelog mermera i ukrašenog poludragim kamenjem, pa sve do nevjerovatno preciznih predmeta. Među njima se ističe antički mehanizam sa Antikitere iz 2. vijeka prije nove ere – uređaj od najmanje 30 međusobno povezanih bronzanih zupčanika koji je izračunavao složene astronomske cikluse, otkriven 1901. godine u olupini potonulog broda u Grčkoj. Tu su i ruska Faberžeova jaja – serija od 50 carskih vaskršnjih jaja, koja su djelo zlatarskih ruku Petera Karla Faberžea, gdje svako jaje u sebi krije minijaturno, mehaničko iznenađenje od zlata i dragulja.
Pljevlja – grad zanata i trgovine
Zanat je u prošlosti bio temelj opstanka, cjelokupne privrede i način proizvodnje predmeta. Danas on ne predstavlja samo spoj tradicije, visoko cijenjene stručnosti, luksuza i unikatnosti, već je neophodan da bi svakodnevan život imao ukus i ljepotu i kako bi pokazao da je čovjek istinski znalac. Zanat je zanimanje koje zahtjeva umijeće, kao i poznavanje posebnih tehnika i vještina, a može biti proizvodna, prerađivačka ili uslužna djelatnost.
Pljevlja su nekada bila nadaleko poznata kao grad zanata i trgovine, pogotovo u srednjem i novom vijeku. Svjedočanstvo tog vremena su i danas česta pljevaljska prezimena: Kovačevići, Zlatarići, Kujundžići, Lončari, Kačari, ali i prezimena nastala od zanata koji danas zvuče egzotično. To su Terzići (terzija je stari naziv za krojača koji se bavio šivenjem i bogatim ukrašavanjem narodne i građanske nošnje, a riječ može označavati i vrstu vage), Mutapdžići (mutavdžija je zanatlija koji se bavi tkanjem predmeta od kostreti, odnosno od oštre dlake domaće koze) i Sujuldžići (sujuldžija ili sujoldžija je stari a crappy izraz i turcizam za vodoinstalatera).
O pljevaljskom zanatstvu, na osnovu sačuvanih dokumenata i porodičnih fotografija iz vremena kada je „zanat bio zlatan”, za Istoriju Pljevalja piše Vojkan Bojović. On navodi da je za vrijeme austrougarske okupacije Pljevalja bilo mnogo zanatlija koji su isključivo radili za vojsku, poput kobasičara i pekara. O tome svjedoči i dokument Stevana Samardžića, uz vrlo jasan komentar: „Ne treba ovo ni za časak tumačiti da svijet žali za Švabom. I onaj koji nema mnogo pojma o opštim interesima, toliko je Srbin da se raduje odlasku Švabe.”
Bojović navodi mnoga imena tadašnjih poznatih pljevaljskih majstora. Zanat se tada „pekao” postepeno – počinjalo se od šegrta (sluge), preko kalfe, pa sve do sticanja majstorskog zvanja. Mnogi su do svojih „diploma” dolazili u Beču i Sarajevu, a pojedini čak i u mađarskom zarobljeništvu. Među ključnim zanatima izdvajaju se: bravarsko-limarski, kovački, krojački, obućarsko-opančarski, pekarski, mesarsko-kasapski, poslastičarski, časovničarski (sajdžijski), kao i građevinski neimari, berberi, fotografi, vodeničari i šoferi-mehaničari.

Od vodenica-potočara do digitalnog doba
Interesantan je podatak da su Pljevlja sve do sredine 20. vijeka svoje potrebe za žitaricama gotovo isključivo podmirivala iz Pljevaljskog polja i okolnih sela. Žitarke su se mljele u vodenicama lociranim na Breznici (gdje ih je bilo pet), Ćotini, Skakavcu, Prkosu, Tari, Ljutici, Vezišnici, Voloderu, Dragi, Kozičkoj rijeci i Poblaćnici, kao i na velikom broju manjih potoka na kojima su radile vodenice-potočare. Vodenice su bile u privatnom vlasništvu, dok su na selima najčešće bile „redovničke” – zajednički su ih gradili seljaci (redovnici) i uvijek se precizno znalo koji domaćin i kada donosi žito na mljevenje.
Danas mnogi od ovih starih zanata više ne postoje. Najveći broj novih zanata odnosi se na usluge uljepšavanja žena i muškaraca, dok je vrijeme digitalizacije izrodilo i zanat popravke komunikacione opreme.
Prema podacima iz registra zanatskih objekata opštinske Službe za privredu, u Pljevljima je danas registrovano 267 zanatlija. Od tog broja, 79 su žene vlasnice objekata, dok je 188 muškaraca. U opisu djelatnosti najzastupljenije su frizerske i kozmetičke usluge , održavanje i popravka motornih vozila , izgradnja stambenih i nestambenih zgrada i popravka komunikacione opreme . Na listi su i proizvodnja peciva, pita i kolača, krojačka djelatnost, usluge adaptacije unutrašnjih prostorija (malterisanje, krečenje, postavljanje pločica, fasadni radovi), prevoz robe, proizvodnja mesnih prerađevina, limarski radovi (izrada oluka), rezanje i obrada drveta, štampanje, kompjutersko programiranje, prerada šumskih plodova i ljekobilja, popravka obuće i predmeta od kože, kao i usluge iskopa i uređenja zemljišta.
na nivou Crne Gore, u Centralnom elektronskom registru zanatlija, koji je zvanično pušten u rad 1. marta ove godine, evidentirano je preko 2.190 zanatlija.

Finansijska podrška kao vjetar u leđa
Kako bi se ovaj važan sektor očuvao, zanatske djelatnosti već duži niz godina imaju pravo na bespovratnu finansijsku podršku države. Ministarstvo ekonomskog razvoja je u julu ove godine pokrenulo novi Program za razvoj zanatstva, u okviru kojeg ovogodišnja bespovratna pomoć iznosi do 10.000 eura po aplikantu.
Kroz ovaj program, koji kontinuirano pomaže razvoj i promociju zanatstva, u periodu od 2018. do 2025. godine odobreno je ukupno 790.237 eura podrške. Primjera radi, prve godine ukupna podrška je iznosila 145.317 eura, da bi se iz godine u godinu povećavala i ove godine dostigla iznos od 380.000 eura.
Poznavanje zanata i danas omogućava čovjeku da bude kreativan, koristan i slobodan. Baš kao što je i poljoprivrednik jedini istinski nezavisan čovjek koji može da prehrani sebe i svoju porodicu, tako i zanatlija u svakom vremenu i sistemu u svojim rukama nosi sopstveni opstanak.

Fotografije o zanatsvu iz „Istorije Pljevalja“
V.M.

Tekst je objavljen u Pljevaljskim novinama. Urađen kao dio projekta „Svaki je zanat zlatan“, koji je podržalo Ministarstvo informisanja i telekumunikacija Republike Srbije