Imaju li Pljevlja budućnost – SIROVINA, STRATEGIJA, SIR I SREĆA

Način postoji – država nema izgovor!

Decenijama su Pljevlja u krugovima centralnih vlasti i podgoričkih kabineta tretirana sa tihim podsmjehom kroz pežorativni narativ takozvana „četiri S“: Sirovina, Smog, Sir i Sirotinja. Godinama je naš grad služio kao ekonomska kolonija iz koje se bezobzirno crpilo bogatstvo, dok su nam zauzvrat ostajale ekološki problemi, zatvorene fabrike i magla. Muzlo se u Pljevljima, a kajmačilo u Podgorici.

Danas svaki Pljevljak treba da kaže da je to vrijeme završeno. U naredna dva mjeseca, prilikom izrade Plana pravedne tranzicije, najbitnija bitka je da uvrstimo strateške pravce razvoja opštine koji su naša komparativna prednost.

Proces napuštanja uglja je ispit od koga direktno zavisi hoće li se naša opština ekonomski ugasiti (poput sudbine bivšeg rudarskog naselja Gradac) ili će kroz restrukturiranje ostvariti puni potencijal. Ne smijemo pristati na prazne priče o IT poslovima i sitnim grantovima koji ne mogu zaposliti hiljade ljudi. Lopta je sada isključivo u državnim rukama.

Planiranim gašenjem termoenergetskog lanca, Pljevlja gube 1.500 radnih mjesta, a opštinski budžet gubi preko 15 miliona eura direktnih prihoda (6,5 miliona od poreza i prireza na lični dohodak, 2,6 miliona ekološke naknade i 2,25 miliona od koncesija na mineralne sirovine). Lokalni budžet na taj način će postati socijalna kasa za plate birokratije, a kapitalni budžet od 12,8 miliona eura namijenjen za puteve, fasade i razvoj sela će nestati.

Lokalna zajednica prepoznaje i podržava prve konkretne korake koje menadžment energetskog sektora sprovodi kroz unutrašnju transformaciju. Pokretanje namjenskog pogona za proizvodnju HTZ opreme i angažovanje sopstvene građevinske grupe na projektima energetske efikasnosti – poslu vrijednom 1,1 milion eura za utopljavanje pljevaljskih objekata – stvarni su i opipljivi dokazi da Rudnik uglja (RUPV) ima unutrašnju snagu i radni potencijal za novu eru. Ovi pogoni, iako dragocjeni, predstavljaju tek početak i ne mogu sami apsorbovati udar gašenja termoenergetskog kompleksa. Građanima Pljevalja mora se kroz Plan pravedne tranzicije ponuditi krupna industrijska i poljoprivredna alternativa i istinska ekonomska transformacija, koja će biti osnažena i proširena Planom diversifikacije poslovanja RUPV.

Stručnjaci sa kojima smo razgovarali tvrde da nema ekonomskog razvoja bez četiri stuba:

1. Izgradnja fabrike zelenog cementa na Jagnjilu

Prema zvaničnoj „Studiji opravdanosti izgradnje fabrike cementa u Pljevljima“ (urađenoj u saradnji sa Ekonomskim fakultetom i britanskim investicionim fondom Chayton Capital u okviru projekta Green Pljevlja), ova fabrika se tretira kao projekat kružne ekonomije i sanacije. Sa investicionom vrijednošću od 260 miliona eura (koliko država troši na par obilaznica na Primorju), projekat je tehnički utemeljen na lokaciji Jagnjilo, koja je definisana Prostorno-urbanističkim planom (PUP) Pljevalja. Izgradnja cementare predstavljala bi i najveći ekološki projekat zbog uklanjanja 80 miliona tona laporca sa 107 hektara odlagališta na Jagnjilu. Trošenjem te sirovine, vještačka brana koja decenijama guši grad će nestati i vratiće se prirodno provjetravanje kotline. Uz upotrebu gipsa i pepela iz TE, te ugradnju savremenih zatvorenih sistema sa vrećastim filterima, garantuje se nulta emisija čestica prašine u vazduh. Finansijski parametri pokazuju da je povrat investicije za manje od 7 godina. Studija potvrđuje da projekat generiše 94 miliona eura prihoda godišnje, uz čisti neto profit od 40 do 49 miliona eura.

Pritisci evropskih multinacionalnih kompanija koje kontrolišu tržište cementa na Balkanu i drže fabrike u našem neposrednom okruženju – švajcarskog giganta Holcim, francusko-švajcarskog LafargeHolcim, grčke Titan Grupe, evropskog lidera Heidelberg Materialis, mađarske grupe Talentis International i meksičkog Cemex-a – kao i njihovi uvozni lobiji koji godišnje plasiraju na domaće tržište cement vrijedan 50 miliona eura, moraju se pobijediti državnom zaštitom.

2. Supstitucija uvoza hrane i agroekonomska valorizacija zemljišta

Zvanični podaci pokazuju da je Crna Gora uvezla hrane za nevjerovatnih 842 miliona eura (rast od 9%), što predstavlja prosječan dnevni odliv od 2,3 miliona eura (skoro četiri eura po stanovniku). Činjenica da država troši skoro 17 puta više novca na uvoz hrane nego na uvoz cementa je naša najveća razvojna šansa.

Zemljišni resursi su značajni. Rudnik uglja (RUPV) prema evidenciji katastra Uprave za nekretnine ima u vlasništvu preko 800 hektara zemljišta, dok kroz rudarske projekte i dugoročna prava eksploatacije kontroliše preko 1.200 hektara na teritoriji opštine (u katastarskim opštinama Pljevlja, Potkovač, Otilovići, Ilino Brdo, Šumane, Brvenica i Crljenice).

Model razvoja podrazumijeva proglašavanje slobodnih ekonomskih zona na tehnički i biološki rekultivisanom zemljištu (gdje je već sanirano preko 100 hektara), uz osnivanje oglednih poljoprivrednih gazdinstava ili kooperativa. Uvažavajući zvanični predlog pljevaljskih domaćina, koji je javno iznio poljoprivrednik Mikan Živković, svo pogodno i rekultivisano zemljište, po prihvatljivim cijenama, treba ustupiti u dugoročni zakup bivšim radnicima i investitorima za namjensko stočarstvo (uzgoj angus goveda, ovaca i mliječnih krava) i visokokvalitetno povrtarstvo (sorta krompira Agria). Uz uspostavljanje stabilnog sistema otkupa, naš tradicionalni pljevaljski sir i planinski med postaju brendovi koji donose ekonomsku sigurnost. Paralelno, po ugledu na njemačke (Lužička jezera) i češke modele (Jezero Medard), potrebno je kontrolisano poribljavanje i ekološki turizam na vještačkim akumulacijama u Šumanama, Borovici i budućem kopu Potrlica-Kalušići, uz punu turističku valorizaciju kanjona Tare.

3. Akvizicija „Vektre Jakić“ i obnova drvoprerade

Budući da je naša opština 70 odsto pokrivena šumom, formiranje zaokruženog repro-lanca (pokretanje pogona iverice, proizvodnje lamelirane stolarije i peleta) jedini je održiv model. Prerada sirovine u finalne proizvode visoke vrijednosti na lokalnom nivou kompenzovaće projektovani gubitak od preko 3 miliona eura naknada za korišćenje šuma koje su išle u opštinsku kasu i vratiti dostojanstvene poslove našim građanima sa zaradama koje su istorijski bile veće nego u samom Rudniku.

4. Pruga Pljevlja – Prijepolje kao izlaz u svijet

Da Pljevlja više ne bi bila prepoznata kao „slijepo crijevo“ i da bi naš cement i drvoprerađevine stigli do tržišta, mora se napustiti ekonomski apsurdna ideja o pruzi prema Bijelom Polju (dužine preko 60 km, sa 20 km tunela i cijenom od 745 miliona eura). Stručnjaci msatraju da kroz međudržavni sporazum sa Republikom Srbijom, prioritet mora biti aktivacija tehnički gotovog projekta Saobraćajnog instituta CIP iz Beograda za prugu Pljevlja (Đulina guka) – Prijepolje (Kolovrat). Ova dionica je duga 16 do 23 kilometra (sa oko 8 km tunela), finansijski je racionalna i ispunjava sve kriterijume za dobijanje bespovratnih sredstava iz Plana rasta za Zapadni Balkan (putem WBIF platforme).

Bez fonda za investicije, sva priča uzaludna

Opština trenutno raspolaže sa 9,1 milion eura nepotrošenih sredstava od ekološke naknade. Dodatno, kroz naplatu eko-taksi i domaći sistem trgovine emisijama (gdje Eko-fond generiše blizu 10 miliona eura godišnje), primjena Zakona o posebnim mjerama za zaštitu životne sredine u opštini Pljevlja garantuje povrat od 60% sredstava gradu. To obezbjeđuje minimalno 24 miliona eura u naredne četiri godine.

Kao odgovorni građani, Pljevljaci ne žele da unište investicioni potencijal EPCG-a kroz preoštre penalne sisteme domaćeg ETS-a, jer je stabilan izvoz struje iz naše opštine i dalje ključni ekonomski oslonac za cijeli region. Umjesto toga, fiksna solidarna taksa od 1 eura za Fond za pravednu tranziciju na svim računima za struju na nivou cijele države, mjesečno bi donosila 380.000 eura, odnosno 4,5 miliona eura godišnje, što za četiri godine obezbjeđuje dodatnih 18 miliona eura čistog kapitala. Srazmjernim povećanjem ove takse za pravna lica, iznos bi bio znatno veći.

Sa ukupno preko 52 miliona eura osiguranog namjenskog kapitala, zahtijevamo da se ovaj novac zakonski „zaključa“ i koristi isključivo kao obavezno sopstveno učešće (sufinansiranje) opštine. Sa tom polugom, Pljevlja će biti spremna da povuku stotine miliona eura iz najavljenog krovnog EU paketa od 3,2 milijarde eura nakon 2028. godine.

Vrijeme je i da, u skladu sa obavezama iz važećeg lex specialis-a, resorno ministarstvo otvori Kancelariju u Pljevljima sa stručnim licima za pisanje kvalitetnih aplikacija za učešće na evropskim konkursima i povlačenje novca za projekte pravedne tranzicije.

Samo na ovaj način Pljevlja će imati budućnost na na ekonomski i ekološki održiv način, sa novim „4 S“: SIROVINA, STRATEGIJA, SIR I SREĆA!

V. M.